"محمد" از "جهنم" حذف شد؛ سرایت سانسور از تهران به آمستردام

رادیوفردا
در حالی که ایتالیا خود را برای برگزاری باشکوه برنامه‌های هفتصدمین سالمرگ دانته آلیگیری آماده می‌کند، ترجمه هلندی «کمدی الهی»،کتاب مشهور این نویسنده، در اروپا سانسور شد.

ناشر هلندی این کتاب بر اساس یک تصمیم پیشگیرانه با هدف آنچه پرهیز از «جریحه‌دار کردن بی‌مورد [مسلمانان]» اعلام شده، نام محمد، پیامبر مسلمانان را از نسخه هلندی «جهنم»، جلد اول کتاب سه‌جلدی «کمدی الهی» حذف کرده است.

دانته که از او به عنوان «پدر زبان ایتالیایی» نام می‌برند، در بخش نخست «کمدی الهی» وقتی به‌عنوان راوی وارد دوزخ می‌شود و از طبقات دوزخ بازدید می‌کند، می‌بیند که برخی، از جمله محمد، که از چهره‌های تاریخی هستند، به دلیل گناهانی که مرتکب شده‌اند، در حال مجازات شدن‌اند.

نکته مهم درباره ترجمه هلندی کتاب این است که ناشر برای توجیه این سانسور از عنوان «اقتباس» به جای «ترجمه» استفاده کرده است، در صورتی که منتقدان می‌گویند در اقتباس فرم تغییر می‌کند نه این‌که محتوا سانسور شود.

در واقع اصل شعر دانته حفظ شده، ولی نام محمد از آن حذف شده است؛ امری که آشکارا مداخله در یک اثر با انگیزه‌های غیرادبی ارزیابی شده است.

این اولین بار است که این اثر ادبی در یکی از کشورهای اروپایی، به دلایل مذهبی و سیاسی، به صورت ناقص منتشر می‌شود.

به همین دلیل، این اقدام ناشر هلندی (Blossom Books) با واکنش منفی برخی نهادهای صنفی نویسندگان، از جمله انجمن قلم فرانسه و همچنین انجمن‌های فرهنگی اروپا، مواجه شده است.

آنان این پرسش را مطرح کرده‌اند که چگونه ممکن است هفتصد سال پس از مرگ دانته، اثر او که یکی از شاهکارهای «دولچه استیل نوو» (جنبش ادبی قرون وسطای ایتالیا) محسوب می‌شود، در اروپا سانسور شود.
موضوع سانسور محمد از «جهنم» اولین بار در گفت‌وگوی مترجم هلندی این کتاب با یک رادیو در بلژیک فاش شد. او گفت که نام محمد از این متن ادبی حذف شده، اما پاپ‌ها، یهودا، قاتلان سزار و همجنسگرایان که کلیسای کاتولیک آنان را گناهکار می‌دانسته، حذف نشده است.

این اقدام ناشر هلندی به این معنی است که بیم واکنش تند و افراطی از سوی مسلمانان اروپا به انتشار اصل این کتاب، با توجه به اتفاقاتی که درباره کاریکاتورهای محمد در اروپا پیش آمد، بسیار جدی‌تر و نگران‌کننده‌تر از واکنش مسیحیان به آن تلقی و ارزیابی شده است.

همچنین قتل ساموئل پاتی، معلم فرانسوی، که به‌تازگی اتفاق افتاد، موجی دیگری از وحشت از اسلامگرایان افراطی را در اروپا حکمفرما کرده است. جرم آقای پاتی از نظر قاتلش این بود که کاریکاتورهای محمد را در کلاس درس خود به دانش‌آموزان نشان داده بود.

ژان موزیتلی، رئیس ایتالیایی انجمن فرهنگی «ایتالیک» در پاریس که از ۲۰ سال پیش در زمینه گسترش فرهنگ ایتالیایی فعالیت می‌کند، با انتشار بیانیه‌ای این اقدام ناشر هلندی را «نقض آزادی بیان» توصیف کرد و نوشت: «با این سرعت، به‌زودی قرون وسطای دانته در مقابل عصر ما به عنوان یک دوره روشنگری شناخته خواهد شد.»

همچنین انجمن قلم فرانسه با انتشار بیانیه‌ای تأکید کرد: «امروز بیش از هر زمان دیگری، آزادی بیان ما که به سادگی به دست نیامده باید به قلب تپنده مدرنیته‌مان تبدیل شود، نه به مترسک زمین انفعال ما.»


سانسور «کمدی الهی» در ایران
اما پیشتر سابقه داشته که کتاب «کمدی الهی» در کشورهای دارای اکثریت مسلمان سانسور شود.
حدود دو دهه پیش، سانسور این کتاب در ترجمه فارسی‌اش به قلم فریده مهدوی دامغانی، اعتراض رسانه‌های ایتالیایی را برانگیخته بود.

این در حالی بود که این مترجم برای ترجمه این شاهکار ادبی در ایتالیا جایزه گرفته بود.
وقتی روزنامه ایتالیایی كوریرا دلاسرا به سراغ فریده مهدوی دامغانی رفت و از او دلیل این اقدامش را پرسید، او گفت: «از آنجایی كه معتقدم انتشار دانتهٔ سانسورشده بهتر از پخش نشدن آن در كتابفروشی‌هاست، تصمیم به ترجمه این كتاب گرفتم و از این عمل نیز به هیچ وجه پشیمان نیستم.»
این مترجم دانته را متهم کرد که «معلومات کمی» درباره دین اسلام داشته و به همین دلیل دچار «اشتباه» شده است.
پیش از انقلاب شجاع‌الدین شفا ترجمه‌ای بدون سانسور را از کمدی الهی دانته منتشر کرده بود، اما این ترجمه در سال‌های پس از انقلاب در ایران ممنوع شد.

با این حال، پس از فریده مهدوی دامغانی، مترجمان ایرانی دیگری از جمله میرجلال‌الدین کزازی نیز سراغ این اثر مشهور رفتند. کاوه میرعباسی، یکی از این مترجمان، در مراسمی بدون اشاره مستقیم به پیامبر مسلمانان گفت دانته در این اثر «با افراد خوب و تأثیرگذار» مشکل «شخصی» داشته و به این دلیل آن‌ها را به قعر جهنم فرستاده است.